Uçak bakım kılavuzu gibi yaz: Karpathy'nin ASD-STE100 önerisi

Karpathy ne dedi?

OpenAI’nin kurucu ekibinden Andrej Karpathy, Ekim başında X’te kısa bir yazı paylaştı. Ana fikri şu: Dil modelleri işin büyük kısmını kendi başına yapmaya başladıkça, bizim zamanımızın çoğu onların çıktısını anlamaya gidecek. Bunu kolaylaştırmak için birkaç öneri sıraladı.

İlki yazıyla ilgili. Modelden bir şeyi açıklamasını isterken ASD-STE100 ile yazmasını söylüyor. Ona göre modeller bu standardı iyi biliyor ve ortaya çıkan metin genelde çok daha okunaklı. Bir de ipucu ekliyor: Standart epey katı olduğu için bazen “ASD-STE100’ün yüzde 80’i kadar” diye yumuşatıyor.

Yazının devamında diğer öneriler geliyor: Metin yerine diyagram istemek, HTML ile etkileşimli bir sayfa istemek, hatta konuya özel bir açıklama videosu ürettirmek.

ASD-STE100 nedir?

ASD-STE100 Simplified Technical English (kısaca STE), teknik belge yazmak için kurallı bir İngilizce. Dilbilimde buna kontrollü dil deniyor: Normal bir dil ama kelime dağarcığı ve cümle yapısı bilerek sınırlanmış.

Hikâyesi 1979’a dayanıyor. Avrupalı havayolları, uçak üreticilerinden bakım kılavuzlarını daha anlaşılır yazmalarını istedi. Sebep basitti: Havayollarının yüzde 80’i İngilizce konuşulan ülkelerden değildi ve yanlış anlaşılan bir talimat kazaya yol açabilirdi. İlk sürüm 1986’da çıktı. Bugün Avrupa havacılık, güvenlik ve savunma sanayi birliği ASD’nin sahibi olduğu standardın 9. sürümü kullanımda (Ocak 2025). Resmî PDF’i ücretsiz talep edilebiliyor.

Standart iki parçadan oluşuyor:

• 53 yazım kuralı: Kelime seçimi, dil bilgisi, cümle yapısı ve üslup üzerine.
• Sözlük: Yaklaşık 900 onaylı kelime. Her birinin tek bir anlamı ve tek bir türü var. Ayrıca yaklaşık 1.200 onaysız kelime ve bunların yerine ne kullanılacağı listeleniyor.

Birkaç örnek:

• “Fall” sadece “yer çekimiyle aşağı düşmek” demek. “Azalmak” anlamında kullanılamaz.
• Eş anlamlılardan biri seçilir. “Begin”, “commence”, “initiate” yerine hep “start”.
• Talimatlar emir kipiyle ve etken çatıyla yazılır: “Parçayı tak.” Edilgen çatıya (“Parça takılmalıdır.”) sadece işi kimin yaptığı bilinmiyorsa izin var.
• Okurun önceden bilmesi gereken bir koşul varsa, cümlenin başına yazılır.

Standardı yazanlar, bunun “bebek İngilizcesi” olmadığını özellikle vurguluyor. Amaç karmaşık sistemleri basit cümlelerle anlatmak. STE okumak kolay, yazmak ise ileri düzey İngilizce ve konu bilgisi gerektiriyor.

Dil modelleri için neden işe yarıyor?

Modellerin bilinen bir huyu var: Uzun, süslü ve kaçamak yazmak. Aynı şeyi üç farklı kelimeyle söylerler, her cümleye birkaç yan cümle eklerler. STE tam da buna karşı tasarlanmış. Kısa cümle, cümle başına tek fikir, her kavrama tek kelime. Modele tek bir isimle koca bir kural setini hatırlatmış oluyorsun.

Karpathy’nin “yüzde 80” ipucu da mantıklı. Sözlüğe harfiyen uyan bir metin, yazılım gibi konularda zorlama durabilir. Amaç standarda uymak değil, okunurluk.

Modellerin neden böyle yazdığını ölçen bir çalışmayı yapay zekâ metni yazımızda anlattık.

Senin için ne anlama geliyor?

STE, İngilizceyi ana dili olmayan okurlar için yaratıldı. Yani İngilizce teknik metin okuyan biri olarak tam hedef kitlesindesin. İngilizce bir cevabı STE ile istemek, onu okumayı ve gerekirse çevirmeyi kolaylaştırır.

Standart İngilizce için ama ilkeleri dilden bağımsız. Cevabı başka bir dilde istesen bile “kısa cümleler kur, her cümlede tek fikir olsun, etken çatı kullan, aynı kavrama hep aynı kelimeyi kullan” diyebilirsin.

Bir uyarı: Standardı yöneten grup, yapay zekâ araçlarını onaylamadığını ve insan kontrolünün şart olduğunu yazıyor. Sade bir cevap, doğru bir cevap demek değil.

Düşün

• En son okuduğun uzun bir yapay zekâ cevabında kaç cümle gerçekten bilgi taşıyordu?
• Kendi dilinde, aynı şey için birden fazla kelime kullanıp okuru şaşırttığın oluyor mu?

Kendi cümlelerimizle yazılmış bir özettir, çeviri değildir. Tüm kaynaklar yukarıda.