İlk chatbot ELIZA yeniden çalışıyor: 1965'in kodu ve yaratıcısının uyarısı

60 yıl sonra yeniden açılan kod

ELIZA, 1960’ların ortasında MIT’de Joseph Weizenbaum’un yazdığı program. Genelde “ilk chatbot” olarak anılır. Uzun yıllar boyunca ELIZA’yı sadece Weizenbaum’un 1966’da Communications of the ACM’de yayımladığı makaleden biliyorduk. Sayısız kopyası yazıldı ama orijinal kod ortada yoktu. Sonra bir araştırma ekibi, Weizenbaum’un MIT arşivinde 1965 tarihli bir çıktı buldu. İçinde MAD-SLIP diliyle yazılmış neredeyse eksiksiz kod ve DOCTOR betiğinin erken bir sürümü vardı.

Ekip bu çıktıyı elle yazıya geçirdi. Weizenbaum’un mirasçıları kodu CC0 ile kamuya açmayı kabul etti. SLIP kütüphanesinin çıktıda eksik olan yaklaşık %4’ü yeniden yazıldı. Sonuç eliza-ctss deposu: ELIZA, ilk zaman paylaşımlı sistemlerden biri olan CTSS üzerinde, benzetilmiş (emulated) bir IBM 7094’te çalışıyor. Ocak 2025’te arXiv’de “ELIZA Reanimated” adıyla anlatıldı. Bunu senin bilgisayarında da çalıştırabilirsin. Better Stack videosu tam bunu yapıyor. CTSS’e tepki olarak MIT’nin yapay zekâ laboratuvarında yazılan ITS’i de ayrı bir yazıda anlattık.

Küçük bir tuhaflık da var: Girdiye sayı yazarsan ELIZA çökebiliyor ya da donabiliyor. Deponun bilinen hatalar listesine göre sayıları okuyabiliyor ama cevapta nasıl yazdıracağını bilmiyor.

ELIZA aslında nasıl çalışıyordu?

ELIZA’nın içinde hiçbir anlama yok. Cümlende anahtar kelime arıyor, bulduğu kelimeye göre cümleyi parçalara ayırıyor (decomposition), sonra bu parçaları hazır bir kalıba yerleştiriyor (reassembly). “Ben” kelimesini “sen” yapıyor, eşleşme bulamazsa “Devam et” gibi genel bir cümleye düşüyor. Hepsi bu.

En bilinen betik DOCTOR. Rogers ekolünden bir terapisti taklit ediyor: Söylediğini sana geri yansıtıyor, “neden” ve “ne” diye açık uçlu sorular soruyor. Weizenbaum bu rolü kısmen kolaylığı yüzünden seçti, çünkü böyle bir terapist bir şey bilmek zorunda değil. IEEE Spectrum’daki yazıya göre ELIZA aslında betikleri değiştirilebilen bir sistemdi. Ders anlatan, şiir ya da matematik konuşan başka betikler de vardı. Programı veriden (betikten) ayırma fikri bugünkü eklenti mimarilerine benziyor.

Bugünkü dil modelleri bambaşka bir şey. Kural yerine milyarlarca ağırlıkla bir sonraki token’ı tahmin ediyorlar. Farkı 16 kavram yazımızda temelden anlattık.

ELIZA etkisi

Asıl ilginç olan programın kendisi değil, insanların ona tepkisi. Weizenbaum’un sekreteri ELIZA’yla konuşurken ondan odadan çıkmasını istedi, baş başa kalmak istiyordu. Bazı meslektaşları da ucuz bir terapi aracı olacağını öngördü. İnsanların basit bir eşleştirmeye anlayış ve duygu yüklemesine bugün ELIZA etkisi deniyor.

Weizenbaum bu tepkilerden çok rahatsız oldu. 1976’da yazdığı “Computer Power and Human Reason” kitabında insan düşüncesinin tamamen hesaplanabilir olmadığını savundu. Ona göre bilgelik gerektiren işleri bilgisayarlara vermemeliydik, çünkü onları bilge yapamıyoruz. 2008’deki ölümüne kadar bu uyarıyı tekrarladı.

Bugün neden yine konuşuluyor?

Video bu hikâyeyi bugüne bağlıyor. OpenAI Ekim 2025’te kendi verisini paylaştı: ChatGPT’nin haftalık 800 milyonu aşkın kullanıcısının yaklaşık %0,15’inin konuşmalarında intihar planına dair açık işaretler var. Benzer bir oranda kullanıcı da ChatGPT’ye yoğun duygusal bağ gösteriyor. Şirket bu konuşmalara verilen cevapları 170’ten fazla ruh sağlığı uzmanıyla birlikte iyileştirdiğini söylüyor.

ELIZA hiçbir şey anlamadan insanlara anlaşıldıklarını hissettiriyordu. Bugünkü modeller çok daha akıcı, yani bu his çok daha güçlü. Weizenbaum’un sorusu hâlâ açık: Bir makine bunu yapabiliyor diye, bu işi ona vermeli miyiz?

Düşün

• Bir sohbet botuyla konuşurken “beni anlıyor” hissine kapıldığın oldu mu? Bu his neye dayanıyordu?
• Bir AI ürünü geliştiriyor olsan, kullanıcının ona fazla bağlanmasını nasıl fark eder, ne yapardın?

Kendi cümlelerimizle yazılmış bir özettir, çeviri değildir. Tüm kaynaklar yukarıda.