Tek satır, üç adım
İki thread aynı sayacı birer milyon kez artırsın. Sonuç iki milyon olmalı, ama çoğu zaman daha az çıkar. Çünkü sayac++ işlemci için tek bir iş değil. Değeri bellekten oku, bir ekle, geri yaz. İki thread aynı anda 41 okursa, ikisi de 42 yazar. Bir artış sessizce kaybolur.
Atomik işlem tam olarak bunu engelliyor: Diğer thread’ler onu ya hiç başlamamış ya da tamamen bitmiş görür, yarım halini asla görmez. Videonun anlatıcısı, Compiler Explorer’ın yaratıcısı Matt Godbolt. Geçen hafta mutex yazısında kilidin bu yapı taşıyla kurulduğunu anlatmıştık. Şimdi sıra yapı taşının kendisinde.
İşlemci bunu nasıl yapıyor?
x86’da cevap LOCK öneki. Bellekteki bir değeri okuyup değiştirip yazan bazı komutların (ADD, XADD, CMPXCHG gibi) başına konuyor. Intel’in belgesine göre bu, komut bitene kadar işlemciye o bellek üzerinde tek başına çalışma hakkı veriyor. XCHG ise önek olmasa da her zaman kilitli çalışıyor.
ARM uzun süre başka bir yol izledi: load-exclusive / store-exclusive (LDXR / STXR). Önce değeri “işaretleyerek” okuyorsun. Sonra yazmayı deniyorsun. Arada biri o adrese dokunduysa yazma başarısız oluyor ve baştan deniyorsun. ARMv8.1 ile gelen LSE eklentisi ise CAS, LDADD, SWP gibi tek komutluk atomik işlemleri ekledi. Arm’a göre bunlar çok çekirdekli sistemlerde eski deneme döngüsünden daha hızlı.
Kendin görmek istersen Compiler Explorer’a bir C++ std::atomic<int> sayacı yaz ve artır. x86 çıktısında başında lock olan tek bir komut göreceksin.
Compare-and-swap döngüsü
Her işlemin hazır atomik komutu yok. Mesela “sayaç 100’den küçükse artır”. Bunun için evrensel bir araç var: compare-and-swap (CAS). “Değer hâlâ beklediğim gibiyse yenisini yaz, değilse bana şu anki değeri söyle.”
#include <stdatomic.h>
void sinirli_artir(atomic_int *s) {
int eski = atomic_load(s);
while (eski < 100 &&
!atomic_compare_exchange_weak(s, &eski, eski + 1)) {
// başkası araya girdi; eski güncellendi, tekrar dene
}
}
Bir tuzağı var: ABA sorunu. Sen A okurken başka bir thread değeri B yapıp tekrar A’ya döndürebilir. CAS farkı anlamaz. Değer bir işaretçiyse ve arada bellek yeniden kullanıldıysa, bu ciddi bir hata olur.
Sıralama da işin parçası
Atomik olmak, çevredeki sıradan okuma ve yazmaların sırasını korumak demek değil. Derleyici de işlemci de bağımsız görünen komutların yerini değiştirebilir. Bu yüzden C++ ve onu izleyen Rust’ta her atomik işleme bir bellek sıralaması veriliyor:
- Relaxed: Sadece işlemin kendisi atomik. İstatistik sayacı için yeterli.
- Release / Acquire: Bir thread veriyi hazırlayıp bayrağı release ile kaldırır. Bayrağı acquire ile gören thread, hazırlanan veriyi de eksiksiz görür.
- SeqCst: Bütün thread’ler bütün atomik işlemleri tek bir sırada görür. C ve C++’ta varsayılan bu. En güvenlisi, bazen en yavaşı.
Atomik her şeyi çözmez
İki ayrı atomik işlem yan yana tek bir atomik işlem etmez. “Bakiyeyi oku, yetiyorsa düş” hâlâ bir yarış, iki adımı CAS ya da kilitle birleştirmen gerekir. Rust belgesi de bir uyarı ekliyor: Atomik tipler kilitsiz (lock-free) ama beklemesiz (wait-free) değil. Yoğun çekişmede bir thread döngüde uzun süre deneyip durabilir. Her platform da her boyutu desteklemiyor: 32 bitlik PowerPC ve MIPS’te 64 bitlik atomik tip yok.
Düşün
- Kodunda thread’ler arasında paylaşılan bir sayaç ya da bayrak var mı? Hangi sıralamayla okunuyor, biliyor musun?
- Bir işi “kilitsiz” yazmak, onu otomatik olarak hızlı yapar mı?
Videoyu izle
Kaynaklar (10, İngilizce)
- Computerphile: Atomic Operations (video) (yeni sekmede açılır)
- x86 instruction reference (Intel SDM): LOCK (yeni sekmede açılır)
- x86 instruction reference (Intel SDM): CMPXCHG (yeni sekmede açılır)
- Arm Learning Paths: Large System Extensions (LSE) (yeni sekmede açılır)
- Rust std: std::sync::atomic (memory model, portability) (yeni sekmede açılır)
- Rust std: atomic::Ordering (yeni sekmede açılır)
- cppreference: std::memory_order (yeni sekmede açılır)
- Wikipedia: Load-link/store-conditional (yeni sekmede açılır)
- Wikipedia: Compare-and-swap (ABA problem) (yeni sekmede açılır)
- Compiler Explorer (yeni sekmede açılır)
Kendi cümlelerimizle yazılmış bir özettir, çeviri değildir. Tüm kaynaklar yukarıda.